“Her cihaz yılda bir” yaklaşımı neden doğru değildir?
Bir ofis masasının altında sabit duran bilgisayar ile şantiyede her gün taşınan elektrikli el aleti aynı hasar olasılığına sahip değildir. Bu nedenle kontrol sıklığını yalnızca takvim üzerinden belirlemek, yüksek riskli cihazların geç kontrol edilmesine ve düşük riskli cihazlarda gereksiz işlemlere yol açabilir.
Uluslararası iyi uygulama, kontrol aralığının ekipman türü ile kullanım ortamına göre belirlenmesini önerir. Kullanıcı kontrolü, planlı görsel muayene ve gerektiğinde birleşik muayene-test aynı programın farklı katmanlarıdır.
Kapsam belirlenirken sorulacak altı soru
- Cihaz kullanım sırasında taşınıyor veya kablosu sürekli zorlanıyor mu?
- Nem, toz, darbe, sıcaklık ya da kimyasal etki bulunan bir ortamda mı?
- Cihazın koruma sınıfı ve erişilebilir iletken bölümleri nedir?
- Kullanıcı sayısı ve kullanım sıklığı ne kadar?
- Daha önce kablo, fiş, gövde veya elektriksel arıza yaşandı mı?
- Üreticinin bakım veya test talimatı özel bir yöntem ya da süre belirtiyor mu?
Risk profiline göre örnek yaklaşım
| Risk profili | Örnek durum | Planlama yaklaşımı |
|---|---|---|
| Daha düşük mekanik risk | Ofiste sabit konumda kullanılan bilgisayar, ekran veya yazıcı | Düzenli kullanıcı kontrolü ve planlı görsel muayene önceliklidir; elektriksel test ihtiyacı risk değerlendirmesiyle belirlenir. |
| Orta risk | Sık taşınan uzatma kablosu, mutfak cihazı veya temizlik ekipmanı | Fiş, kablo ve gövde hasarı daha yakından izlenir; kullanım yoğunluğuna göre daha kısa inceleme aralığı seçilebilir. |
| Yüksek mekanik/çevresel risk | Şantiye, bakım atölyesi veya üretim sahasındaki el aletleri | Kullanıcı ön kontrolü sıklaştırılır; resmi görsel muayene ve uygun testler daha yakın aralıklarla planlanabilir. |
| Özel ürün | Ex ekipman, tıbbi cihaz, kaynak makinesi veya makineye entegre donanım | Genel PAT planına otomatik eklenmez; özel standart ve yetkinlik gereksinimi ayrıca belirlenir. |
Kontrol tarihinden önce yeniden değerlendirme gereken durumlar
- Cihazın düşmesi, ezilmesi veya sıvıya maruz kalması
- Fiş, kablo ya da gövde onarımı yapılması
- Elektrik çarpması, sigorta açması veya aşırı ısınma şikâyeti
- Cihazın farklı ve daha ağır bir çalışma ortamına taşınması
- Uzun süre depolama sonrasında yeniden kullanıma alınması
- Kullanıcı kontrolünde şüpheli bir durum görülmesi
Elektriksel test her cihazda aynı mıdır?
Hayır. Sınıf I cihazda koruma iletkeninin sürekliliği önemli olabilirken, Sınıf II cihazda koruyucu yalıtımın uygun yöntemle değerlendirilmesi gerekir. Filtreli elektronik ekipman, hassas güç kaynağı veya ısıtıcı cihazlarda kullanılacak test yöntemi ve test gerilimi ayrıca değerlendirilmelidir.
Bu nedenle internetten alınmış tek bir sınır değerin tüm cihazlara uygulanması doğru değildir. Ölçüm sonucu, cihazın yapısı, üretici talimatı ve ilgili standardın seçtiği yönteme göre yorumlanır.
Mevzuat açısından kontrol sıklığı nasıl ifade edilmeli?
Türkiye’de güncel İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III tablolarında PAT, ayrı bir ekipman grubu olarak tanımlanmamıştır. Bu nedenle “bütün taşınabilir elektrikli cihazlar yılda bir zorunlu PAT testine tabidir” şeklinde genel bir ifade kullanılmamalıdır.
İşverenin güvenli ekipman sağlama yükümlülüğü devam eder. PAT programı; risk değerlendirmesi, bakım sistemi, üretici talimatları, müşteri veya sigorta şartları ve uygulanabilir teknik standartlar temelinde oluşturulabilir.
Kontrol aralığı nasıl belgelenir?
- Cihaz grubu ve kullanım ortamı tanımlanır.
- Hasar olasılığı ile hasarın muhtemel sonucu değerlendirilir.
- Kullanıcı kontrolü, görsel muayene ve elektriksel test birbirinden ayrılır.
- Seçilen aralığın gerekçesi kayıt altına alınır.
- Arızalar ve önceki sonuçlar izlenerek aralık gerektiğinde kısaltılır veya yeniden değerlendirilir.
EN 50699 kapsam sınırları neden önemlidir?
EN 50699:2020, elektrikli ekipmanların tekrarlanan testleri için genel bir yaklaşım sunar; ancak sabit tesisat, Ex ekipman, tıbbi cihaz, kaynak ekipmanı, UPS, EV şarj cihazı, sabit jeneratör, PLC ve sürücü gibi grupları genel kapsam dışında bırakır veya özel standarda yönlendirir. Envanter hazırlanırken bu cihazların baştan ayrılması gerekir.
Kaynaklar
Bu içerikteki risk profilleri örnektir ve sabit kontrol periyodu oluşturmaz. İşletme ve cihaz özelindeki program güncel mevzuat, üretici bilgileri ve saha koşulları değerlendirilerek hazırlanmalıdır.