Ex-proof kontrol öncesinde hangi belgeler hazırlanmalıdır?

Dokümanlar neden saha kontrolünün bir parçasıdır?

Ex-proof ekipmanın fiziksel durumu sahada görülür; ancak o ekipmanın doğru zonda, doğru gaz veya toz grubu ve doğru sıcaklık sınıfıyla seçilip seçilmediği yalnızca dış görünüşten anlaşılamaz. Bunun için alan sınıflandırması, ürün sertifikası, üretici talimatı ve ekipman envanteri gibi belgelerin birbiriyle eşleştirilmesi gerekir.

Patlayıcı ortam riskinin bulunduğu işyerlerinde patlamadan korunma dokümanı, risklerin değerlendirilmesi ve alınan önlemlerin kayıt altına alınması bakımından temel belgedir. İlgili yönetmelik, bu dokümanın iş başlamadan önce hazırlanmasını ve işyerinde, ekipmanda veya organizasyonda güvenliği etkileyen önemli değişikliklerden sonra güncellenmesini öngörür.

1. Patlamadan korunma dokümanı ve risk değerlendirmesi

Patlamadan korunma dokümanı (PKD); patlama riskinin belirlendiğini, sınıflandırılmış alanları, alınan teknik ve organizasyonel önlemleri ve iş ekipmanlarının güvenli kullanımıyla ilgili yaklaşımı ortaya koyar. Kontrol ekibinin tesisin prosesini, risk kaynaklarını ve saha sınırlarını anlamasına yardımcı olur.

• Belgenin güncel revizyonu ve onay bilgisi
• Proses veya ekipman değişikliklerinin belgeye işlendiğinin doğrulanması
• Tehlikeli alanlar ile ekipman konumlarının uyumu
• İlgili risk değerlendirmesi ve acil durum düzenlemeleri

2. Tehlikeli alan sınıflandırması ve zon planları

Zon planı; gaz ortamlarında Zone 0, 1 ve 2; toz ortamlarında Zone 20, 21 ve 22 sınırlarının nerede başladığını ve bittiğini gösterir. Mümkünse alan sınıflandırmasının dayandığı proses maddesi, yayılma kaynağı, havalandırma ve çalışma koşulları bilgileri de bulunmalıdır.

Plan ile gerçek saha farklıysa yalnızca ekipman uygunluğunu yorumlamak güçleşir. Yeni tank, dolum noktası, havalandırma değişikliği, duvar veya proses hattı gibi değişiklikler varsa kontrol öncesinde güncellik incelemesi yapılmalıdır.

3. Ex-proof ekipman envanteri

Envanter, kontrolün sayısal ve fiziksel kapsamını belirler. “Sahadaki tüm Ex ekipmanlar” ifadesi yerine ekipman bazlı liste hazırlanması; atlanan, mükerrer kaydedilen veya konumu bulunamayan ekipman riskini azaltır.

4. Sertifikalar, uygunluk belgeleri ve üretici talimatları

Her ekipman için uygulanabildiği ölçüde Ex sertifikası, AB uygunluk beyanı, teknik katalog ve montaj/bakım talimatları hazırlanır. Sertifikanın yalnızca ilk sayfası yeterli olmayabilir; eklerde listelenen ürün varyantları, işaretleme seçenekleri ve özel kullanım koşulları değerlendirme açısından belirleyicidir.

• Etiketteki model ve sertifika numarası belgeyle eşleşiyor mu?
• Sertifikanın revizyonu ve kapsamı kullanılan ürün varyantını içeriyor mu?
• “X” ile belirtilen özel güvenli kullanım koşulları sahada uygulanmış mı?
• Rakor, adaptör, kör tapa veya bariyer gibi aksesuarların uygunluk belgeleri mevcut mu?
• Bakım ve montaj, üretici talimatına göre yürütülmüş mü?

5. Elektrik projeleri ve tesisat kayıtları

Tek hat şeması, pano ve dağıtım planları, kablo listeleri, saha yerleşim planı, kontrol devreleri ve topraklama/eşpotansiyel bağlantı kayıtları kontrolün hazırlanmasını kolaylaştırır. Kendinden emniyetli devreler bulunuyorsa sistem tanımı, bariyer/izolatör bilgileri ve devre parametrelerinin de doğrulanması gerekebilir.

Sahadaki revizyonların “as-built” projelere işlenmiş olması önemlidir. Projede görünen fakat sahada olmayan ya da sahada bulunup projede görünmeyen ekipmanlar, kontrol sırasında ayrıca kayda alınmalıdır.

6. Önceki kontrol, bakım ve onarım kayıtları

Önceki raporlar, tekrar eden uygunsuzlukları ve ekipmanın zaman içindeki bozulma eğilimini gösterir. Aşağıdaki kayıtlar mümkünse birlikte sunulmalıdır:

• Önceki Ex muayene ve periyodik kontrol raporları
• Uygunsuzluk kapatma fotoğrafları ve iş emirleri
• Arıza, bakım, temizlik ve parça değişimi kayıtları
• Yetkili onarım veya revizyon belgeleri
• Kalibrasyon ve ilgili elektriksel ölçüm sonuçları

Ex muhafazada delik açılması, kapağın değiştirilmesi, alev yoluna işlem yapılması veya farklı bir rakor kullanılması gibi müdahaleler koruma bütünlüğünü etkileyebilir. Bu nedenle yapılan işlemin ne olduğu ve kim tarafından gerçekleştirildiği izlenebilir olmalıdır.

7. Proses ve kimyasal madde bilgileri

Yanıcı gaz, buhar, sis veya tozun adı; güvenlik bilgi formu (SDS), tutuşma sıcaklığı, gaz/toz grubu ve proses sıcaklığı gibi veriler, ekipman işaretlemesinin doğru yorumlanmasına yardımcı olur. Normal çalışma kadar devreye alma, duruş, temizlik ve arıza senaryoları da dikkate alınmalıdır.

8. Saha erişimi ve güvenli çalışma belgeleri

Teknik dokümanlar hazır olsa bile kontrol ekibi ekipmana güvenli biçimde ulaşamıyorsa çalışma tamamlanamaz. Kontrol gününden önce iş izinleri, saha refakati, kişisel koruyucu donanım kuralları ve gerekiyorsa enerji izolasyonu planı netleştirilmelidir.

• Çalışma ve sıcak/soğuk iş izin prosedürleri
• LOTO ve güvenli enerji kesme planı
• Gaz ölçümü ve alana giriş koşulları
• Yüksekte çalışma veya kapalı alan erişim gereksinimleri
• Saha sorumlusu, elektrik bakım ve İSG iletişim kişileri
• Ekipmanların çalışır, duruşta veya enerjisiz inceleneceği zaman aralığı

Belgeler eksikse kontrol yapılamaz mı?

Belge eksikliği her durumda saha gözlemini tamamen durdurmaz; fakat uygunluk kararının kapsamını ve güvenilirliğini sınırlar. Örneğin etiketi görülen bir ekipmanın fiziksel durumu incelenebilir, ancak güncel zon bilgisi veya sertifikası olmadan seçim uygunluğu kesin biçimde doğrulanamayabilir.

Kontrol öncesi minimum başlangıç paketi

Hazırlığa nereden başlayacağını bilemeyen tesisler için aşağıdaki altı başlık pratik bir başlangıç oluşturur:

1. Güncel patlamadan korunma dokümanı,
2. Güncel zon planı,
3. Konum ve kimlik bilgili Ex ekipman envanteri,
4. Etiket fotoğrafları ile sertifika/üretici belgeleri,
5. Önceki kontrol ve bakım kayıtları,
6. Saha erişimi, refakat ve güvenli çalışma planı.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Tesise özgü belge gereksinimleri; yürürlükteki mevzuat, ilgili standartlar, proses, ekipman tipleri ve saha koşullarına göre değişebilir.